Yapay zekâ teknolojileri, son yıllarda bireylerin günlük yaşamına hızla entegre olmuş; eğitimden sağlığa, iş yaşamından eğlenceye kadar birçok alanda yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Özellikle üretken yapay zekâ sistemleri, doğal dil işleme ve kişiselleştirilmiş etkileşim yetenekleri sayesinde kullanıcı deneyimini önemli ölçüde dönüştürmektedir. Ancak bu teknolojilerin yaygınlaşması, yalnızca teknik ve ekonomik sonuçlarıyla değil, aynı zamanda psikolojik etkileri açısından da araştırmacıların dikkatini çekmektedir. Günümüzde temel soru, yapay zekânın doğrudan psikolojik rahatsızlıklara neden olup olmadığı değil; yoğun, bilinçsiz veya problemli kullanımının bazı psikolojik riskleri artırıp artırmadığıdır.
Mevcut bilimsel literatür, yapay zekânın tek başına depresyon, anksiyete veya diğer psikiyatrik bozukluklara neden olduğuna ilişkin güçlü kanıtlar sunmamaktadır. Bununla birlikte araştırmalar, yapay zekâ destekli uygulamaların aşırı veya uygunsuz kullanımının; yalnızlık hissi, dijital bağımlılık, sosyal izolasyon, bilişsel yük, karar verme yorgunluğu ve teknoloji kaynaklı stres gibi psikolojik sorunlarla ilişkili olabileceğini göstermektedir (WHO, 2021; APA, 2023). Üretken yapay zekâ sistemlerinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, kullanıcılarla doğal ve akıcı iletişim kurabilmesidir. Bu durum bazı bireylerde teknolojiye karşı aşırı güven geliştirilmesine veya insan ilişkilerinin yerini kısmen dijital etkileşimlerin almasına neden olabilir. Özellikle yalnız yaşayan bireylerde veya sosyal desteği sınırlı olan kişilerde, yapay zekâ ile kurulan yoğun etkileşimin gerçek sosyal ilişkilerin yerine geçme riski bulunduğu belirtilmektedir. Bununla birlikte mevcut araştırmalar, bu etkinin teknolojiden çok kullanım biçimine bağlı olduğunu vurgulamaktadır (Turkle, 2017). Bir diğer önemli konu ise dijital bağımlılık olgusudur. Yapay zekâ tabanlı sohbet sistemleri, kişiselleştirilmiş öneriler ve sürekli geri bildirim mekanizmaları sayesinde kullanıcıların platformlarda daha uzun süre vakit geçirmesine yol açabilmektedir. Sürekli yapay zekâ ile etkileşim hâlinde olmak, özellikle öz denetim becerileri düşük bireylerde problemli teknoloji kullanımını artırabilir. Dijital bağımlılık ise zaman yönetimi sorunları, uyku bozuklukları, akademik veya mesleki performansta düşüş ve sosyal yaşamdan uzaklaşma gibi sonuçlara neden olabilmektedir (Montag & Walla, 2016).
Yapay zekâ kullanımının psikolojik etkileri arasında tartışılan bir diğer kavram otomasyon bağımlılığı (automation dependence) veya otomasyon yanlılığı (automation bias) olarak adlandırılmaktadır. Kullanıcıların karar verme süreçlerinde yapay zekâ önerilerine aşırı güvenmesi, bireysel problem çözme becerilerinin zamanla daha az kullanılmasına neden olabilir. Özellikle eğitim ve bilgi üretimi süreçlerinde yapay zekânın sorgulanmadan kullanılması, eleştirel düşünme becerilerinin zayıflaması riskini gündeme getirmektedir. Ancak mevcut araştırmalar, bu etkinin yapay zekânın varlığından değil, kullanıcıların teknolojiyi nasıl kullandığından kaynaklandığını göstermektedir (Parasuraman & Riley, 1997). Yoğun yapay zekâ kullanımının bilişsel yük üzerindeki etkileri de son yıllarda araştırılmaktadır. Bir yandan yapay zekâ bilgiye erişimi kolaylaştırarak zihinsel yükü azaltabilirken, diğer yandan sürekli bilgi akışı, farklı öneriler ve hızlı karar verme gereksinimi bazı kullanıcılar için bilişsel yorgunluk oluşturabilir. Özellikle iş yaşamında çok sayıda yapay zekâ aracının eş zamanlı kullanılması, çalışanlarda dijital tükenmişlik hissini artırabilecek faktörlerden biri olarak değerlendirilmektedir (Bakker & Demerouti, 2017). Bununla birlikte yapay zekânın psikolojik açıdan yalnızca riskler değil, önemli fırsatlar da sunduğu unutulmamalıdır. Günümüzde birçok yapay zekâ uygulaması; ruh sağlığı taramaları, psikoeğitim, stres yönetimi, meditasyon uygulamaları ve bilişsel davranışçı terapi temelli dijital destek sistemlerinde kullanılmaktadır. Araştırmalar, özellikle hafif ve orta düzey psikolojik belirtilerin yönetiminde yapay zekâ destekli dijital araçların uzman desteğinin yerine geçmemek kaydıyla tamamlayıcı rol oynayabileceğini göstermektedir (WHO, 2021). Bununla birlikte klinik tanı ve tedavi süreçlerinde nihai kararın ruh sağlığı profesyonelleri tarafından verilmesi gerektiği konusunda geniş bir bilimsel uzlaşı bulunmaktadır.
Sonuç olarak mevcut bilimsel kanıtlar, yapay zekânın tek başına psikolojik rahatsızlıklara neden olduğunu göstermemektedir. Asıl belirleyici unsur, teknolojinin kullanım süresi, amacı, yoğunluğu ve bireyin dijital okuryazarlık düzeyidir. Bilinçli, kontrollü ve eleştirel bir yaklaşımla kullanılan yapay zekâ bireylere önemli faydalar sağlayabilirken; aşırı kullanım, teknolojiye bağımlılık ve sosyal etkileşimin azalması gibi durumlar psikolojik riskleri artırabilir. Bu nedenle gelecekte yapılacak araştırmaların, farklı yaş gruplarında uzun dönemli yapay zekâ kullanımının ruh sağlığı üzerindeki etkilerini daha ayrıntılı biçimde incelemesi önem taşımaktadır. Yapay zekâ çağında teknolojik gelişmeler kadar dijital farkındalık, psikolojik dayanıklılık ve sağlıklı teknoloji kullanım alışkanlıklarının geliştirilmesi de bireysel ve toplumsal refah açısından kritik bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir.
Kaynakça
American Psychological Association. (2023). Health advisory on social media use in adolescence. American Psychological Association.
Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2017). Job demands–resources theory: Taking stock and looking forward. Journal of Occupational Health Psychology, 22(3), 273–285.
Montag, C., & Walla, P. (2016). Carpe diem instead of losing your social mind: Beyond digital addiction and why we all suffer from digital overuse. Cogent Psychology, 3(1), 1157281.
Parasuraman, R., & Riley, V. (1997). Humans and automation: Use, misuse, disuse, abuse. Human Factors, 39(2), 230–253.
Turkle, S. (2017). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other (2nd ed.). Basic Books.
World Health Organization. (2021). Guidance on ethics and governance of artificial intelligence for health. World Health Organization.
Yorumlar (0)