Socratic Prompting

Sokratik İstemleme, yapay zekânın kullanıcıya doğrudan cevabı vermesi yerine, Sokratik sorgulama mantığıyla ardışık ve yönlendirici sorular sorarak kullanıcının varsayımlarını incelemesini, gerekçelerini sorgulamasını, çelişkileri fark etmesini ve sonuca kendisinin ulaşmasını amaçlayan prompting yaklaşımıdır.

Temel mantığı: Problem → Açıklayıcı soru → Varsayımları sorgula → Kanıt iste → Alternatif görüş üret → Sonuçları sorgula → Kullanıcının çıkarım yapmasını sağla

Örneğin öğrenci şöyle sorabilir: “Reklam harcamaları artırılırsa satışlar kesinlikle artar mı?”

Doğrudan cevap vermek yerine yapay zekâ Sokratik yaklaşımı kullanabilir: “Reklam harcamalarının satışları artıracağını düşünmene neden olan varsayım nedir?”

Öğrenci cevap verdikten sonra: “Peki reklamın yanlış hedef kitleye gösterilmesi durumunda aynı sonucu bekler miyiz?”

Ardından: “Bu durumda reklam harcaması ile satış arasında doğrudan nedensellik olduğunu söylemek için hangi kanıtlara ihtiyacımız olur?”

Böylece amaç yalnızca doğru cevaba ulaşmak değil, cevaba götüren düşünme sürecini geliştirmektir.

Sokratik sorgulamanın temel soru türleri

Socratic Prompting’de sorular genellikle birkaç temel işlev görür:

• 1. Kavramı açıklama: “Burada ‘başarı’ ile tam olarak neyi kastediyorsun?”
• 2. Varsayımı sorgulama: “Bu sonuca ulaşırken hangi varsayımı doğru kabul ediyorsun?”
• 3. Kanıtı sorgulama: “Bu iddiayı destekleyen hangi kanıtlar var?”
• 4. Alternatif bakış açısı geliştirme: “Bu görüşe katılmayan biri nasıl bir açıklama yapabilir?”
• 5. Sonuçları değerlendirme: “Bu varsayım doğruysa bundan başka hangi sonuçların çıkması gerekir?”
• 6. Sorunun kendisini sorgulama: “Bu soruyu farklı biçimde formüle etseydik sonuç değişir miydi?”

Bu nedenle Socratic Prompting’in gücü cevap üretmekten çok doğru soruları üretmesinden kaynaklanır.

Eğitimde kullanım örneği

Bir öğrenci: “Korelasyon nedensellik anlamına gelir mi?” diye sorduğunda yapay zekâya şu prompt verilebilir: “Bir istatistik öğretmeni olarak Sokratik yöntem kullan. Bana doğrudan cevabı söyleme. Her seferinde yalnızca bir soru sor. Verdiğim cevaba göre bir sonraki soruyu belirle. Korelasyon, üçüncü değişken, zaman sıralaması ve nedensellik kavramlarını sorgulayarak doğru sonuca kendimin ulaşmasını sağla. Yanlış cevap verirsem cevabı hemen açıklamak yerine hatamı fark etmemi sağlayacak yeni bir soru sor. Sürecin sonunda ulaştığım sonucu değerlendir.” Bu kullanım yapay zekâyı cevap makinesinden etkileşimli öğretmene dönüştürür.

Akademik araştırmada kullanım örneği

Araştırmacı bir hipotez geliştirirken: “Araştırma modelimde algılanan iş güvencesizliğinin iş tatminini azalttığını ileri sürüyorum. Bu hipotezi hemen onaylama veya reddetme. Sokratik sorgulama uygula. Önce kullandığım temel varsayımları ortaya çıkaracak sorular sor. Daha sonra teorik mekanizmayı, alternatif açıklamaları, olası aracı ve düzenleyici değişkenleri, ters nedenselliği ve hipotezi desteklemek için gerekli ampirik kanıtları sorgula. Her seferinde yalnızca bir soru sor ve cevabıma göre ilerle.” Bu yöntem özellikle araştırma sorusu geliştirme, hipotez oluşturma ve kuramsal argümandaki zayıflıkları fark etme açısından değerlidir.

Hakemlikte Socratic Prompting

Bir makaleyi doğrudan eleştirmek yerine: “Bu makalenin yöntem bölümünü Sokratik sorgulama yöntemiyle değerlendirmeme yardımcı ol. Bana doğrudan sorunları söyleme. Önce araştırma tasarımının araştırma sorusunu cevaplayıp cevaplayamayacağını düşündürecek bir soru sor. Cevabıma göre örneklem, ölçüm geçerliliği, analiz yöntemi, varsayımlar ve nedensel çıkarımlar hakkında sırayla sorular yönelt. Amacın sorunları benim fark etmemi sağlamak olsun.” Bu yaklaşım özellikle hakemlik eğitimi açısından güçlüdür.

Sınav hazırlamada kullanım

Socratic Prompting sınav sorusu yazımının kontrolünde de kullanılabilir: “Hazırladığım çoktan seçmeli soruyu hemen düzeltme. Bir ölçme-değerlendirme uzmanı gibi bana Sokratik sorular sor. Önce sorunun hangi öğrenme çıktısını ölçtüğünü sorgula. Ardından bilişsel düzeyi, soru kökünün açıklığını, doğru cevabın tekliğini ve çeldiricilerin işlevselliğini sorgula. Sorudaki problemi kendimin fark etmesini sağla.”

Chain-of-Thought ile farkı

İki yaklaşımın amacı farklıdır.

• Chain-of-Thought: Problem → Model muhakeme eder → Sonuç. Odak noktası modelin problemi çözmesidir.
• Socratic Prompting: Problem → YZ soru sorar → Kullanıcı düşünür → YZ yeni soru sorar → Kullanıcı çıkarım yapar. Odak noktası kullanıcının düşünme sürecidir.

Interactive Prompting ile farkı

Interactive Prompting daha geniş bir kavramdır. Kullanıcı ve yapay zekâ arasında çok turlu etkileşimin bulunduğu her türlü yaklaşımı kapsayabilir.

Socratic Prompting ise bu etkileşimin özel bir biçimidir:

Interactive Prompting → Etkileşim

Socratic Prompting → Sorgulayıcı sorular aracılığıyla düşünsel ilerleme

Dolayısıyla her Socratic Prompting uygulaması etkileşimli olabilir; fakat her etkileşimli prompt Sokratik değildir.

En etkili Socratic Prompt örneği

“Bu konuda Sokratik öğretmen gibi davran. Bana nihai cevabı başlangıçta verme. Her seferinde yalnızca bir açık ve düşündürücü soru sor. Soruların sırasıyla kavramlarımı netleştirsin, varsayımlarımı ortaya çıkarsın, kullandığım kanıtları sorgulasın, karşı örnekleri ve alternatif açıklamaları düşünmemi sağlasın ve çıkarımlarımın sonuçlarını test etsin. Cevabım hatalıysa doğrudan düzeltmek yerine hatayı fark etmemi sağlayacak bir soru yönelt. Gerektiğinde ipucu ver. Yeterli sorgulamadan sonra ulaştığım sonucu özetlememi iste ve son aşamada cevabımı değerlendirerek eksik noktaları açıkla.”

Yapay zekâ destekli öğrenme açısından önemi

Socratic Prompting özellikle yapay zekâ kullanımında önemli bir probleme karşılık verir: öğrencinin bilişsel emeğinin YZ’ye devredilmesi.

Öğrenci: “Bu sorunun cevabını ver.” dediğinde YZ bilişsel görevi büyük ölçüde üstlenebilir.

Sokratik kullanımda ise: YZ sorar → öğrenci düşünür → öğrenci cevaplar → YZ sorgular → öğrenci yeniden değerlendirir.

Bu nedenle teknik; eleştirel düşünme, problem çözme, kavramsal öğrenme, metabiliş ve aktif öğrenme amacıyla YZ kullanımında özellikle değerlidir. Ancak Sokratik yöntem her görev için uygun değildir. Kullanıcı yalnızca bir tarih, tanım veya basit işlem sonucu arıyorsa uzun bir sorgulama süreci gereksiz olabilir.

En kısa tanımı

Socratic Prompting = “Bana cevabı hemen söyleme; doğru soruları sorarak cevabı kendimin bulmasını sağla.” Socratic Prompting, tek bir standart algoritmadan çok Sokratik sorgulamanın büyük dil modelleriyle etkileşime uygulanmasını ifade eden bir yaklaşım olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle CoT veya Least-to-Most gibi tek bir özgün makaleyle tanımlanan yöntemlerle tamamen aynı kategoride ele alınmaması daha doğru olur.